İnzibati xətalar məcəlləsində mülki hüququn "gizli izləri"

Hüquq dünyası bəzən mürəkkəb labirintə bənzəyir – hər sahənin öz yolu, öz qaydaları var. Əslində, bu yollar tez-tez kəsişir, bir-birini tamamlayır. Tələbələr arasında geniş yayılmış bir fikir var ki, "mülki hüquq mülki işlərlə, inzibati hüquq isə inzibati işlərlə məşğuldur". Bəs əslində belədirmi? Təsəvvür edin ki, bir mülki hüquq müəllimi İnzibati Xətalar Məcəlləsinin (İXM) səhifələrini vərəqləyir və "mənim" sahəmlə bağlı maddələr tapır! Bəli, bu, gözlənilməz, lakin çox real bir əlaqədir.

Adətən, mülki hüquq münasibətləri şəxslər arasında bərabərlik prinsipinə əsaslanır. Müqavilə bağlamaq, mülkiyyətə sahib olmaq, zərərin ödənilməsini tələb etmək – bütün bunlar Mülki Məcəllənin çətiri altındadır. Amma bəzən bu münasibətlər pozulur və pozuntunun miqyasından və ya xarakterindən asılı olaraq, vəziyyət fərqli bir hüquq sahəsinə, yəni inzibati hüquqa da sirayət edə bilər. Nəticədə isə həmin pozuntuya görə sanksiya, cəza inzibati qaydada müəyyən edilir.

Gəlin real nümunələrə baxaq. Mülki Məcəllədə "özbaşına tikinti" anlayışı, onun hüquqi nəticələri ətraflı şəkildə izah olunur. Bəs bu özbaşına tikintini kim sanksiyalaşdırır? İXM-in 395-ci maddəsi! Və ya, tutaq ki, mülki iş üzrə məhkəmə qərarı çıxarılıb, amma kimsə onu icra etməkdən boyun qaçırır. Bu zaman işə İXM-in 528-ci maddəsi daxil olur və məhkəmə qərarının icra olunmamasına görə inzibati məsuliyyət nəzərdə tutur. 

Bu cür kəsişmələr hüquq tələbələri, xüsusilə də daxili işlər orqanlarında işləmək arzusunda olan  gələcək hüquqşünaslar üçün xüsusilə vacibdir. Axı onlar gündəlik fəaliyyətlərində məhz bu cür inzibati xətalarla üzləşəcəklər. Bəs İXM-də mülki hüququn hansı "gizli izləri" var? Gəlin bu sirli əlaqəni birlikdə araşdıraq və İXM-də mülki hüquq və mülki prosessual hüquqla birbaşa əlaqəli maddələri qruplaşdıraq.

---

I. Mülki Hüquqla Birbaşa Əlaqəli Maddələr (Əsasən Mülki Hüquq Pozuntularına görə Sanksiyalar):

1. Mülkiyyət Hüququnun Müdafiəsi İXM-də Necə Təzahür Edir?

Mülki hüququn ən fundamental prinsiplərindən biri mülkiyyət hüququdur. Hər kəsin əmlakına toxunulmazlıq zəmanəti verilir. Lakin bəzən bu hüquq pozulur və dövlət inzibati tədbirlərlə cavab verir.

• Xırda Talama (İXM Maddə 227): Ən sadə nümunə. Kiminsə əmlakını xırda miqdarda oğurlamaq, mülkiyyət hüququnun birbaşa pozulmasıdır. Cinayət sayılmasa da, İXM bu hərəkəti inzibati xəta kimi qiymətləndirir və işə Rayon (şəhər) məhkəməsi baxır. Yəni, bir tərəfdən mülki hüququn obyekti olan əmlak pozulur, digər tərəfdən İXM buna görə məsuliyyət yaradır.

• Özbaşına Tikinti (İXM Maddə 395): Sizin qeyd etdiyiniz kimi, bu maddə mülkiyyət hüququna bağlı bir məsələdir. Torpaq sahəsində icazəsiz tikinti aparmaq təkcə şəhərsalma qaydalarının pozulması deyil, həm də əşya hüququnun təməl prinsiplərinə zidd hərəkətdir. Bu cür xətaya əsasən Yerli İcra Hakimiyyəti Orqanları baxır, lakin bəzi hallarda (Mənzil İnşaatı Dövlət Agentliyinin sərəncamında olan torpaqlar kimi) iş Rayon (şəhər) məhkəməsinə göndərilir. Bu maddə, mülki hüquqdakı "əmlakdan qanuni istifadə" prinsipinin inzibati sanksiyalarla necə qorunduğunu gözəl nümayiş etdirir.

• Təbii Sərvətlərdən Qeyri-qanuni İstifadələr (İXM Maddə 228 – Yerin təki, 229 – Su obyektləri, 230 – Heyvanlar aləmi): Dövlətə məxsus təbii sərvətlərdən icazəsiz və ya qaydaları pozaraq istifadə etmək də inzibati xəta sayılır. Bunlar dövlət mülkiyyət hüququnun pozulması kimi də qiymətləndirilə bilər. Məsələn, yerin təkindən icazəsiz istifadəyə Azərbaycan Respublikasının Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi nəzarət edir. Su obyektləri üzərində mülkiyyət hüququnun pozulması isə Rayon (şəhər) məhkəmələrinin aidiyyətinə daxildir.

• Ətraf Mühitin Mühafizəsi və Torpaq Qaydaları (İXM Fəsil 25): Bu fəsil İXM-də mülki hüquqla ən sıx bağlı sahələrdən biridir. Torpaqların korlanması (Maddə 244), təyinatına uyğun olmayan istifadə (Maddə 247), mərz nişanlarının məhv edilməsi (Maddə 250), ağacların qanunsuz kəsilməsi (Maddə 253) – bütün bunlar əşya hüququ, xüsusilə də torpaq hüququ ilə birbaşa əlaqəli məsələlərdir. Bu pozuntulara əsasən Azərbaycan Respublikasının Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, bəzi hallarda Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi (Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti) və hətta Azərbaycan Respublikasının Daxili İşlər Nazirliyi baxır. Maddə 262 (Su obyektlərindən və sudan istifadə qaydalarının pozulması) kimi müddəalara isə Rayon (şəhər) məhkəmələri baxır.

• Əmlaka Qəsdən Zərər Vurma (İXM Maddə 232-1): Kiminsə əmlakına qəsdən zərər vurmaq, mülki hüquqda delikt öhdəliyinin klassik nümunəsidir. Zərərçəkən şəxs mülki qaydada zərərin əvəzini tələb edə bilsə də, qəsdən əmlaka zərər vurma İXM-də inzibati məsuliyyət yaradır və işə Rayon (şəhər) məhkəməsi baxılır. Bu, mülki hüquqi məsuliyyətlə inzibati məsuliyyətin necə yanaşı getdiyini aydın göstərir.

• Daşınmaz Əmlakın Qeydiyyatı və İpoteka (İXM Maddə 558, 559): Əşya hüquqlarının əsasını təşkil edən daşınmaz əmlakın reyestrinin aparılması və ipoteka ilə bağlı qanunvericiliyin pozulması da inzibati xəta sayılır. Bu xətalara Rayon (şəhər) məhkəmələri baxır.

• Dövlət Əmlakının İcarəyə Verilməsi və Balansdan Silinməsi (İXM Maddə 560, 561): Dövlət əmlakının idarə edilməsi, icarəyə verilməsi və ya balansdan çıxarılması ilə bağlı qayda pozuntuları da mülki hüquq münasibətləri fonunda inzibati məsuliyyətə səbəb olur. Bu maddələr üzrə işlərə Rayon (şəhər) məhkəmələri baxır.

---

2. Əqli Mülkiyyət Hüququnun İXM-də Müdafiəsi:

Müəlliflik hüququ, patent hüququ, əmtəə nişanı hüququ – bütün bunlar əqli mülkiyyəti təşkil edir və Mülki Məcəllə ilə tənzimlənir. Lakin bu hüquqların pozulması çox vaxt inzibati xəta kimi də sanksiyalaşdırılır.

• Müəlliflik Hüququnun və Əlaqəli Hüquqların Pozulması (İXM Maddə 185, 186, 187, 188): Ədəbi, elmi, incəsənət əsərlərinin qanunsuz istifadəsi, inteqral sxem topologiyasından qeyri-qanuni yararlanma, folklor nümunələrinin istifadə tələblərini pozma və ya məlumat toplularından icazəsiz faydalanma halları mülki hüquqi pozuntu olmaqla yanaşı, İXM tərəfindən Rayon (şəhər) məhkəmələrinin səlahiyyətinə aid edilmiş inzibati xətalardır.

• Əmtəə Nişanlarından Qanunsuz İstifadə (İXM Maddə 412): Şirkətlərin brendlərini, nişanlarını qanunsuz olaraq istifadə etmək ciddi mülki hüquqi nəticələr doğurur. Eyni zamanda, bu əməl Rayon (şəhər) məhkəməsi tərəfindən baxılan inzibati xəta kimi də tanınır.

---

3. Öhdəlik Hüququnun İnzibati Məsuliyyətlə Kəsişməsi:

Müqavilələr, deliktlər (zərər vurmalar) – mülki hüququn əsas hissələrindən olan öhdəliklər də İXM-də öz əksini tapır.

• Vurulmuş Zərərin Əvəzinin Ödənilməsi (İXM Maddə 36): Bu maddə birbaşa sanksiya müəyyən etmir, lakin inzibati xəta törədilməsi nəticəsində vurulmuş zərərin ödənilməsinin inzibati məsuliyyətdən azad etmədiyini göstərir. Yəni, bir hərəkət həm inzibati, həm də mülki məsuliyyət yarada bilər və zərərin ödənilməsi mülki qaydada həyata keçirilir. Bu, hüquqi sahələrin bir-birini tamamlamasının bariz nümunəsidir.

• İqtisadi Fəaliyyət Qaydaları Əleyhinə Xətalar (İXM Fəsil 34): Bu fəsil sahibkarlıq, şirkətlər hüququ, qiymətli kağızlar bazarı, kredit və bank münasibətləri kimi Mülki Məcəllə ilə tənzimlənən geniş bir spektri əhatə edir. Məsələn, Qanunsuz sahibkarlıq fəaliyyəti (Maddə 398), Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı zamanı yanlış məlumatların verilməsi (Maddə 403), Müflisləşmə zamanı qanunsuz hərəkətlər (Maddə 408), Kreditin qanunsuz alınması (Maddə 409), Qiymətli kağızlar bazarında investorların hüquqlarının pozulması (Maddə 414), Bank fəaliyyəti sahəsində qadağan olunmuş fəaliyyətlə məşğul olma (Maddə 436) kimi maddələrin əksəriyyətinə Rayon (şəhər) məhkəmələri baxır. Lakin bir çox halda (məsələn, Maddə 405 üzrə) işin kontekstindən və subyektindən asılı olaraq İqtisadiyyat Nazirliyi (Dövlət Vergi Xidməti, Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti, Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti), Ədliyyə Nazirliyi, Maliyyə Nazirliyi, Mərkəzi Bank, Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi kimi orqanlar da səlahiyyətli ola bilər.

• Ticarət Qaydaları Əleyhinə Xətalar (İXM Fəsil 35): Alqı-satqı müqavilələri, istehlakçı hüquqları və bazar münasibətləri ilə bağlı pozuntular da inzibati məsuliyyət yaradır. Xüsusilə:

  • İstehlakçıların Hüquqlarının Pozulması (Maddə 447) və ya İstehlakçının Mal Haqqında Məlumat Almaq Hüququnun Pozulması (Maddə 453): Bu maddələr mülki hüququn tərkib hissəsi olan istehlakçı hüquqlarını müdafiə edir. Bu pozuntulara Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi (Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti), qida məhsulları ilə bağlı olduqda isə Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi baxır.

  • İcbari Sığorta Müqaviləsinin Bağlanmaması (Maddə 469): Sığorta müqaviləsi mülki hüquqi müqavilədir, lakin icbari sığortanın bağlanmamasından doğan məsuliyyət inzibatidir. Bu xətaya sığorta növündən asılı olaraq Azərbaycan Respublikasının Daxili İşlər Nazirliyi, Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi, Azərbaycan Respublikasının Fövqəladə Hallar Nazirliyi, Yerli İcra Hakimiyyəti Orqanları və ya Rayon (şəhər) məhkəməsi baxır.

Ailədən məhkəmə zallarına qədər İXM-in gözəgörünməz əli.

4. Ailə münasibətləri və İnzibati məsuliyyət: Nə zaman dövlət işə qarışır?

Ailə hüququ ən şəxsi və həssas sahələrdən biridir və əsasən Mülki Məcəllənin tərkib hissəsi olan Ailə Məcəlləsi ilə tənzimlənir. Bəs bu şəxsi münasibətlər nə zaman inzibati xətaya çevrilir?

• Valideynlik Vəzifələrinin Yerini Yetirilməməsi (İXM Maddə 189): Valideynlərin övladlarına qarşı tərbiyə və maddi təminat vəzifələri Ailə Məcəlləsində təsbit edilib. Lakin bu vəzifələr yerinə yetirilmədikdə, İXM işə qarışır və bu əməli inzibati xəta kimi tanıyır. Bu cür işlərə Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi baxır.

• Valideynlərə Köməkdən Boyun Qaçırma (İXM Maddə 190): Yalnız valideynlərin deyil, övladların da valideynlərinə qarşı mülki-hüquqi vəzifələri var. Köməyə ehtiyacı olan valideynlərinə maddi dəstək göstərməkdən qəsdən boyun qaçıran övladlar inzibati məsuliyyətə cəlb edilə bilər. Bu mübahisəli və həssas məsələyə Rayon (şəhər) məhkəməsi baxır.

• Erkən Evlilik və Dini Kəbin (İXM Maddə 189-1, 189-2, 189-3): Ailə Məcəlləsi evlilik yaşını müəyyən edir. Bu yaş həddinə çatmamış şəxslərlə bağlı evlilik sövdələşmələri, mərasimlərin keçirilməsi və ya dini kəbinin kəsilməsi İXM ilə qadağan edilir və pozuntunun növündən asılı olaraq işə Rayon (şəhər) məhkəməsi, Azərbaycan Respublikasının Daxili İşlər Nazirliyi, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi və ya Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi baxa bilər.

5. Şirkətlər və İXM: Korporativ Qaydaların Keşiyində

Hüquqi şəxslərin yaradılması, fəaliyyəti və ləğvi Mülki Məcəllənin əsas tənzimləmə predmetlərindən biridir. Lakin bu proseslərdə şəffaflığı və qanunçuluğu təmin etmək üçün İXM də mühüm rol oynayır.

• Qeydiyyat, Ləğvetmə və Məlumat Təqdimatı (İXM Maddə 403, 404, 405): Hüquqi şəxsin dövlət qeydiyyatı zamanı yanlış məlumat vermək, ləğv prosesində kreditorları aldatmaq və ya dövlət reyestri üçün zəruri məlumatları təqdim etməmək mülki hüquqi nəticələrlə yanaşı, inzibati məsuliyyət də yaradır. Bu pozuntulara əsasən Rayon (şəhər) məhkəmələri (Maddə 403, 404) və ya subyektdən asılı olaraq İqtisadiyyat Nazirliyi (DVX), Ədliyyə Nazirliyi və Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi (Maddə 405) baxır.

• Müflisləşmə Zamanı Qanunsuz Hərəkətlər (İXM Maddə 406-408): Bir şirkətin müflis olması mülki hüququn tənzimlədiyi mürəkkəb bir prosesdir. Lakin bu prosesdə saxtakarlığa (saxta müflisləşmə) və ya qəsdən şirkəti batırmağa (qəsdən müflisləşmə) yol verildikdə, bu, birbaşa Rayon (şəhər) məhkəməsinin baxdığı inzibati xətaya çevrilir.

---

II. Mülki Prosessual Hüquq və İXM

Əgər mülki hüquq münasibətlərin məzmununu tənzimləyirsə, mülki prosessual hüquq bu münasibətlərdən doğan mübahisələrin məhkəmədə həlli qaydalarını müəyyən edir. Bu qaydaların pozulması ədalət mühakiməsinin özünə təhdiddir. Buna görə də İXM bu sahəni ciddi şəkildə müdafiə edir.

• Məhkəməyə Hörmətsizlik (İXM Maddə 526): Bu, bəlkə də ən birbaşa əlaqədir. Məhkəmə prosesi zamanı qaydanı pozmaq, hakimin sərəncamlarına tabe olmamaq kimi hərəkətlər birbaşa məhkəmənin nüfuzuna xələl gətirir. Belə hərəkətlərə görə məsuliyyətə elə hadisənin baş verdiyi yer, yəni Rayon (şəhər) məhkəməsi baxır.

• Məhkəmə Qərarlarının İcrasına Mane Olma (İXM Maddə 527, 528): Ədalət mühakiməsi təkcə qərar çıxarmaqla bitmir, həmin qərarın icrası ilə tamamlanır. Məhkəmənin xüsusi qərardadına əməl etməmək (Maddə 527) və ya qərarın icrası ilə bağlı icra məmurunun qanuni tələblərini yerinə yetirməmək (Maddə 528) mülki prosesin son mərhələsinə zərbə vurduğu üçün ciddi inzibati xəta sayılır. Təbii ki, bu işlərə də Rayon (şəhər) məhkəməsi baxır.

• Prosesin Düzgünlüyünü Pozan Hərəkətlər (İXM Maddə 530, 532): Məhkəmədə bilə-bilə yalan izahat vermək, yanlış tərcümə etmək (Maddə 530) və ya məhkəməyə çağırış üzrə gəlməkdən qəsdən boyun qaçırmaq (Maddə 532) ədalətli qərarın çıxarılmasına mane olur. Buna görə də bu hərəkətlərə görə məsuliyyət nəzərdə tutulub və işlərə Rayon (şəhər) məhkəmələri baxır.

• Alternativ Həll Yolları və Notariatın Müdafiəsi (İXM Maddə 602-2, 391-1):

  • Mediasiya haqqında qanunvericiliyin pozulması (Maddə 602-2): Mediasiya mülki mübahisələrin məhkəmədən kənar həlli üçün vacib bir vasitədir. Bu prosesin qaydalarını pozmaq, mülki ədalət mühakiməsinin bir hissəsi olan bu instituta zərər vurduğu üçün Rayon (şəhər) məhkəməsi tərəfindən baxılan xəta sayılır.

  • Notariat Sənədlərinin Arxivə Verilməməsi (Maddə 391-1): Notariusların təsdiq etdiyi sənədlər mülki dövriyyə və məhkəmə prosesi üçün mühüm sübutlardır. Xüsusi notariusların bu sənədləri vaxtında dövlət arxivinə təhvil verməməsi bu sübutların itirilməsi riskini yaradır. Buna görə də Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi bu qaydanın pozulmasına nəzarət edir.

Nəticə: Niyə Bu Əlaqəni Bilmək Vacibdir?

Gördüyümüz kimi, İnzibati Xətalar Məcəlləsi təkcə yol hərəkəti qaydaları və ya ictimai asayişlə bağlı bir məcəllə deyil. O, həm də mülki dövriyyənin sabitliyini, mülkiyyət hüququnun toxunulmazlığını, ailə münasibətlərinin qanuni çərçivəsini və ən əsası – mülki ədalət mühakiməsinin səmərəliliyini təmin edən güclü bir alətdir.

Hüquq tələbələri, xüsusən də gələcəkdə polis olmaq arzusunda olan hüquqşünaslar üçün bu məqalə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bir hadisəni təhlil edərkən onun təkcə bir məcəllə ilə deyil, bir neçə məcəllə ilə tənzimlənə biləcəyini anlamaq, hüquqi təfəkkürü dərinləşdirir və daha səriştəli mütəxəssis olmağa kömək edir. Unutmayın, hüquq bir bütündür və onun sahələri arasındakı bu görünməz bağları kəşf etmək, əsl hüquqşünas olmağın açarıdır.

Məqalənin hazırlanmasında istifadə olunmuş ədəbiyyatlar:

Məcəllələr:

1. Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsi. (29 dekabr 2015-ci il tarixli, 96-VQ nömrəli Qanun ilə təsdiq edilmişdir).

   • Məqalənin əsasını təşkil edir. Mülki və mülki-prosessual hüquqla əlaqəli xətaların təsnifatı və sanksiyaları bu məcəllədən götürülmüşdür.

2. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi. (28 dekabr 1999-cu il tarixli, 771-IQ nömrəli Qanun ilə təsdiq edilmişdir).

   • Mülkiyyət, əşya hüquqları, öhdəliklər, müqavilələr, deliktlər, əqli mülkiyyət, şirkətlər hüququ kimi məqalədə istinad edilən fundamental mülki hüquq institutlarının mənbəyidir.

3. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsi. (28 dekabr 1999-cu il tarixli, 780-IQ nömrəli Qanun ilə təsdiq edilmişdir).

   • Məhkəməyə hörmət, məhkəmə qərarlarının icrası, sübutlar, mediasiya kimi mülki məhkəmə icraatı ilə bağlı anlayışların və prinsiplərin əsas mənbəyidir.

4. Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsi. (28 dekabr 1999-cu il tarixli, 781-IQ nömrəli Qanun ilə təsdiq edilmişdir).

   • Valideynlik hüquq və vəzifələri, evlilik yaşı kimi ailə hüququna aid məsələlər üzrə istinad mənbəyidir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanları:

1. “Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2015-ci il 29 dekabr tarixli 96-VQ nömrəli Qanununun tətbiqi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2016-cı il 15 fevral tarixli, 795 nömrəli Fərmanı.

   • Məqalədə inzibati xətalar haqqında işlərə hansı mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının baxdığını müəyyən edən əsas sənəddir.

2. “İnzibati xətalar haqqında işlərə baxmağa səlahiyyəti olan vəzifəli şəxslərin Siyahısı”nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2017-ci il 23 fevral tarixli, 1256 nömrəli Fərmanı.

   • Səlahiyyətli dövlət orqanları daxilində hansı vəzifəli şəxslərin inzibati xəta haqqında işə baxmaq hüququna malik olduğunu müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilmişdir.

Digər Qanunlar:

1. “İcra haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu. (30 dekabr 2003-cü il tarixli, 563-IIQ).

   • İXM-in 528-ci maddəsinin (icra məmurunun tələblərinin yerinə yetirilməməsi) mahiyyətini və mülki işlər üzrə qərarların icrası prosesini anlamaq üçün dolayı istinad mənbəyidir.

2. “Mediasiya haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu. (29 mart 2019-cu il tarixli, 1537-VQ).

   • İXM-in 602-2-ci maddəsini (mediasiya haqqında qanunvericiliyin pozulması) təhlil etmək üçün istinad edilən mənbədir.